Лондонда сақланаётган Амир Темур даврининг ёрқин тарихий ёдгорлиги

    Тарихни ҳужжатлаш ва келажак авлодларга етказишда тарихнавислар ва уларнинг асарлари алоҳида ўрин тутади. Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси маркази экспозициясидан ўрин оладиган "Ўзбекистоннинг 100 қадимий қўлёзмаси" медиалойиҳасида Лондонда сақланаётган Амир Темур даврининг ёрқин тарихий ёдгорлиги бўлган қўлёзма ҳам бор...

    Шарафиддин Али Яздийнинг “Зафарнома” асари нафақат Темурийлар даврини ёритувчи муҳим манба, балки ўз даврининг бадиий, сиёсий ва маънавий кўзгуси сифатида ҳам юксак баҳоланади.

    Шарафиддин Али Яздий XV асрда яшаган, етук тарихчи, адиб ва олим бўлган. Унинг “Зафарнома”си Амир Темурнинг ҳаёти ва ҳарбий юришларига бағишланган бўлиб, Темурийлар сулоласининг буюклигини ёритади. Асар Иброҳим Султон — Амир Темурнинг набираси — топшириғи билан ёзилган. У 1419–1420 йилларда Самарқанд ва унинг атрофларида Темур ҳақидаги маълумотларни йиғиш билан шуғулланган.

    Тарихий ривоятларга кўра, бир неча гуруҳлар воқеаларни тўплаган, уларни таҳлил қилган ва текширган. Кейинчалик, Шарафиддин Али Яздий ушбу манбалар асосида тузилган дастлабки матнларни қайта ишлаб, тўлиқ ва адабий услубдаги “Зафарнома”ни яратган.

Мазмуни ва аҳамияти

    “Зафарнома”да Амир Темурнинг сиёсий фаолияти, ҳарбий юришлари, давлат бошқаруви ва дипломатик алоқалари ҳақида кенг қамровли маълумотлар берилган. Асардаги воқеалар тўғри хронологияда баён қилинган бўлиб, ҳар бир юришнинг мақсади, стратегияси ва оқибатлари ҳақида батафсил маълумот топиш мумкин.

   Бу асар нафақат тарихий манба, балки адабий ёдгорлик сифатида ҳам қизиқиш уйғотади. Шарафиддин Алининг услуби – кўп маъноли иборалар, тасвирий ифода ва маънавий бойлиги билан ажралиб туради.

Нусхалар ва иллюстрациялар

    “Зафарнома” асари турли даврларда кўчирилган ва безатилган. Шулардан бири — 1533 йилда Шерозда яратилган нусха бўлиб, у ҳозирда Лондондаги Британия кутубхонасида (№ IO Islamic 137) сақланмоқда.

    Ушбу нусхада 30 дан зиёд миниатюралар мавжуд. Асар настаълиқ хатида битилган.

Ўзбекистондаги Ислом цивилизацияси марказининг "Ўзбекистоннинг 100 қадимий қўлёзмаси" медиалойиҳасидан ушбу қўлёзма ҳам жой олган.

    Иллюстрациялар Беҳзод мактабига мансуб услубда безатилган бўлиши мумкин. Бунда ҳукмдорларнинг расмий кийими, сафавийлар даври эстетикаси ва ҳарбий лавҳалар ажралиб туради.

    Шу жиҳатдан қараганда, “Зафарнома” фақат тарихий воқеаларни баён этувчи солнома эмас, балки унинг ҳар бир сатридан муаллифнинг сиёсий-ижтимоий тафаккури, ўша даврнинг мафкуравий туси, Темур ва Темурийлар сиймосига нисбатан эҳтиром билан уйғунлашган тарихий воқеликка ёндашуви яққол намоён бўлади. Асардаги воқеалар силсиласи, шахслар образи, лашкарбошилар фаолияти ва сиёсий вазиятлар баёни нафақат тарихчи, балки кенг китобхон оммаси учун ҳам қизиқарли ва тушунарли тарзда ёритилган.

    «Зафарнома» асарининг аҳамияти, аввало, Темур даврининг тарихий воқелигини мукаммал баён этишида, иккинчидан, асардаги маълумотларнинг бошқа манбалар билан қиёсий таҳлили орқали ўша давр тарихига оид кўплаб мавҳум ва тортишувли масалаларга аниқлик киритиш имконида яққол кўринади. Бундан ташқари, асарда акс этган миллий ва умуминсоний қадриятлар, давлатчилик тамойиллари, ҳарбий санъат ва дипломатия ҳақидаги маълумотлар бу асарни шунчаки тарихий манба эмас, балки кенг миқёсдаги маданий ёдгорлик сифатида баҳолашга асос бўлади.

    Муаллифнинг тили бой, услуби мусаффо ва ўзига хос бўлиб, ўша даврдаги бадиий-тарихий ёзма анъаналарини намоён этади. Унинг ибора танлаши, таъриф ва тавсифлардаги беқиёс ниқобсизлик ва ҳаққонийлик “Зафарнома”нинг асрлар давомида ўз қийматини йўқотмаган асосий сабабларидан биридир.

    Хулоса қилиб айтганда, “Зафарнома” асари нафақат Амир Темур ва унинг авлодлари фаолиятини ёритувчи тарихий манба, балки Темурийлар давридаги сиёсий, ҳарбий ва маданий муҳитни ўрганишда беқиёс аҳамиятга эга илмий хазина ҳисобланади. Унинг ўрганилиши ва халққа етказилиши бугунги кун учун ҳам муҳим аҳамиятга эга.

Дурдона Расулова

P/S:Мақоладан марказ расмий сайти ҳаволасини кўрсатган ҳолда фойдаланиш мумкин.